© Vidar Lande

Utgjevar: Norsk Folkemusikksamling i samarbeid med Kristian-
sand Spelemannslag

Trykk: Reprosentralen, Universitetet i Oslo

Distribusjon: Kristiansand Spelemannslag og Vidar Lande

ISBN 82-991018-0-8

Omslagsbilete: Spelemenn i Bygland. Frå venstre: Dreng Ose,
Såve Ose, Thomas Liestøl og Olav Heggland.

INNHALD

• Føreord VII
• Slåttar 1
• Kommentarar til slåttane 488
• Tradisjon og utviklingsliner i Byglands-spelet 526
• Slåtteregister 539
• Kjelderegister til slåtteoppskriftene 549
• Bilete av spelemenn: 15-19, 87-95, 183-187, 249-257, 359-367, 383-387, 429-433, 485-487

Føreord

Denne boka har blitt til over ein periode på 10-15år. Det er på mange måtar ei personleg bok, då den inneheld musikk eg har lært for sjølv å bruke den. Dei eldste oppskriftene kan daterast til 1971-72. På den tid tok eg til å skrive ned dei slåttane eg kunne, og dei eg heldt på med å tileigne meg. Dei første slåttane lærde eg av farbror min, Gunnar Lande, i 1965. Også dei skreiv eg opp i førstninga av 1970-åra. Verkeleg fart i oppskrivingsprosessen blei det etter eg vart kjent med Gunnar Liestøl. Det var ca. 1970. Eg bestemte meg for å lære og skrive ned heile repertoaret hans. Like-eins kom eg i kontakt med Tor O. Sandnes’ og Olav K. Sandnes’ spel på denne tida. Det aller meste av dette, samt Dreng Oses hovudslåttar, skreiv eg ned i 1973-74. Alle desse oppskriftene var på ein måte mitt eige repertoar, mitt eige spel. Eg nytta lydbandopptakar og skreiv ned hovudmelodien. Så kontrollerte eg bogedraget med spelemennene der eg var i tvil. Alle Gunnar Liestøls slåttar gjennomgjekk eg med han for å få rett bogedrag. Ellers skreiv eg opp einskildslåttar frå alle dei spelemennene i Bygland eg kom i kontakt med opp til 1976. Eg trudde då eg hadde samla alle slåttar som fanst i Bygland, og gjekk over til å transkribere og spele ein del spel etter Telemarksspelemenn.

I 1980 fekk eg stønad frå Bygland Kulturstyre, Aust-Agder Kulturstyre og Arne Bjørndals Fond, for å gjere ferdig innsamlingsarbeidet av hardingfeleslåttar i Bygland. Eg rekna med at det ville bli lite tid til å arbeide med slåttesamlinga mi seinare, og eg ynskte å avslutte den på ein meir fullstendig måte sidan eg alt hadde lagt so mykje arbeid ned i den. Eg samla då inn alt det resterande materialet eg kunne finne frå alle spelemenn som hadde slåtteformer frå Bygland. Då dette arbeidet var avslutta, hadde samlinga mi auka betrateleg. Dette var ikkje minst p.g.a. Grunde Austads store slåttekunne.

I 1982 vart det so bestemt at folkemusikken i Bygland skulle gjevast ut i ei bok. Det var tenkt på ei samling som skulle dekke både den vokale og den instrumentale folkemusikken. Eg tok då på meg den instrumentale delen, og har i 1982-83 gått igjennom alle slåtteoppskriftene mine frå 1972, korrigert dei etter lydbandopptak so langt slike fanst, samla inn andre utformingar av einskilde slåttar, og skrive dei fleste slåttane oppatt på ein slik måte at dei skulle vere lett leselege.

Også i dette siste året har samlinga blitt utvida betydeleg, mest p.g.a. slåtteformer etter Olav O. Skomedal.

Frå dokumentasjonssynsstad er då dette å seie: Nedteikninga tok til som ei hjelp til mi eiga læring. Men då reinskrivinga til denne boka tok til, hadde eg for det aller meste lydband til kontroll. Dei viktigaste unntaka er slåttane etter Gunnar Liestøl og Gunnar Lande og ein del av Tor O. og Olav K. Sandnes’ former. Dei må då i noko høgre grad enn det øvrige stoffet vurderast som mine former, endå om eg har lagt vinn på å få dei så korrekt etter lærefar som mogleg.

Eg har også teke med ein del gamle slåtteoppskrifter frå Bygland som til no har vore lite kjende og ikkje i bruk. Hovudårsaka til dette var vel dels at dei fleste spelemennene ikkje kunne noter, dels at mange hadde uvilje mot oppskrift av ein levande folkemusikktradisjon, noko dei såg som det sikraste teikn på at tradisjonen var død. Dei fleste av dei eldre oppskriftene hadde ein del feilskrivingar, trykkfeil og andre manglar som gjorde at dei vanskeleg kunne kallast «spelbare» utan eit inngåande kjennskap til tradisjonen dei representerte. Eg har korrigert og tilrettelagt desse, slik at dei ligg nærare opp til den bruksmusikken eg har lært å kjenne i Bygland.

Slik boka ligg føre, tør eg seie at den gjev ei nesten komplett framstilling av hardingfelemusikken i Bygland i mi tid. Her skulle då truleg finnast eit interessant studiemateriale. Intensjonen min var likevel mest å få berga denne særlegne kulturarven som ein levande tradisjon. Boka er difor fyrst og fremst tenkt som ei bruksbok for komande spelemenn. I den samanheng er eg særleg glad over å ha fått oppspora innpå eit hundretal slåttar som var i ferd med heilt å forsvinne utan at noko vart gjort for å hindre det. Eg vonar desse slåttane, og oppskriftene mine i det heile, vil vere til glede for komande folkemusikkinteresserte. Dei må likevel ikkje bli sett på som ei dogmatisk fastlegging av korleis folkemusikken i Bygland var og skal vere.

Denne boka hadde aldri blitt ein realitet utan den velvilje og hjelp som dei aller fleste bygdefolk og spelemenn har synt meg med å spele inn slåttar, låne meg bilete og lydbandopptak, samt gjeve mange verdfulle opplysningar.

Økonomisk har prosjektet sjølsagt gått med stort underskot, men eg er takksam mot dei kulturinstitusjonane som har hjelpt til med å begrense dette og soleis hjelpt til at boka kunne bli ein realitet.

I siste fasen har desse ytt økonomisk stønad: Arne Bjørndals Fond, Norsk Kulturråd, Landslaget for Spelemenn, Setesdal Spelemannslag, Bygland Mållag, Bygland Kulturstyre og Aust-Agder Kulturstyre. Kristiansand Spelemannslag fortener ein særskild takk som har teke på seg å finansiere trykkeutgiftene og hjelpe til med distribueringa, og Norsk Folkemusikksamling ved Universitetet i Oslo som har reinskrive teksten og sytt for ei rimeleg prenting.

Etter planen skal denne Byglandsboka bli første bind i ein serie bøker som skal dekke heile Agdermusikken. Det er særleg gledeleg for meg å presentere Byglandsmusikken i Agder-samanheng, der den retteleg høyrer heime. Det er å vone at boka vil hjelpe til å syne at Setesdal ikkje er så spesiell i folkemusikksamanheng som det har vore vanleg å hevde.

Setesdalsmusikken er ein naturleg del av Agder-musikken og bør ikkje skiljast frå denne.

Bygland 15/4 1983

Vidar Lande